Ukudala ulwazi oluthuthukisiwe lwesimo sezulu kanye nezinsizakalo eVanuatu kuletha izinselele eziyingqayizivele zezokuthutha.
U-Andrew Harper usebenze njengochwepheshe wesimo sezulu sasePacific e-NIWA iminyaka engaphezu kwengu-15 futhi uyazi ukuthi yini ongayilindela lapho esebenza esifundeni.
Amacebo cishe afaka phakathi amasaka ayi-17 esimende, amapayipi e-PVC angamamitha angu-42, amamitha angu-80 ezinto zokubiyela eziqinile kanye namathuluzi okuzolethwa ngesikhathi sokwakhiwa, esho. “Kodwa lelo cebo laphonswa ngefasitela lapho isikebhe sokuhambisa impahla singaphumi echwebeni ngenxa yesiphepho esidlulayo.
"Ezokuthutha zasendaweni zivame ukulinganiselwa, ngakho uma ungathola imoto yokuqasha, kuhle lokho. Eziqhingini ezincane zaseVanuatu, indawo yokuhlala, izindiza kanye nokudla kudinga imali, futhi lokhu akuyona inkinga uze uqaphele ukuthi kunezindawo eziningana lapho abantu bakwamanye amazwe bangathola khona imali ngaphandle kokubuyela ezwenikazi."
Uma kuhlanganiswa nobunzima bolimi, izinto zokuhamba ongase uzithathe kalula eNew Zealand zingabonakala ziyinselele engenakunqotshwa ePacific.
Zonke lezi zinselele kwadingeka zibhekane nazo lapho i-NIWA iqala ukufaka iziteshi zezulu ezizenzakalelayo (i-AWS) kulo lonke elaseVanuatu ekuqaleni kwalonyaka. Lezi zinselele zazisho ukuthi umsebenzi ubungeke ube khona ngaphandle kolwazi lwendawo ngomlingani wephrojekthi, uMnyango Wezingozi Zezulu Nezindawo ZaseVanuatu (i-VMGD).
U-Andrew Harper kanye nozakwabo uMarty Flanagan basebenze kanye nochwepheshe abayisithupha be-VMGD kanye nethimba elincane lamadoda endawo enza umsebenzi wezandla. U-Andrew noMarty baqondisa imininingwane yobuchwepheshe futhi baqeqesha futhi baqondise abasebenzi be-VMGD ukuze bakwazi ukusebenza ngokuzimela kumaphrojekthi esikhathi esizayo.
Iziteshi eziyisithupha sezifakiwe kakade, ezintathu sezithunyelwe futhi zizofakwa ngoSepthemba. Kuhlelwe ezinye eziyisithupha, mhlawumbe ngonyaka ozayo.
Abasebenzi bezobuchwepheshe be-NIWA banganikeza ukwesekwa okuqhubekayo uma kudingeka, kodwa umqondo oyisisekelo walo msebenzi eVanuatu kanye nomsebenzi omningi we-NIWA ePacific ukuvumela izinhlangano zasendaweni ezweni ngalinye ukuthi zigcine imishini yazo futhi zisekele imisebenzi yazo.
Inethiwekhi ye-AWS izohlanganisa cishe amakhilomitha ayi-1,000 ukusuka e-Aneityum eningizimu kuya eVanua Lava enyakatho.
I-AWS ngayinye ifakwe amathuluzi okunemba alinganisa isivinini somoya kanye nesiqondiso, amazinga okushisa omoya kanye nomhlaba, umfutho womoya, umswakama, imvula kanye nemisebe yelanga. Zonke amathuluzi afakwa ngendlela elawulwa ngokuqinile ngokuvumelana nezindinganiso nezinqubo ze-World Meteorological Organisation ukuqinisekisa ukuhambisana kokubika.
Idatha evela kula madivayisi idluliselwa nge-inthanethi endaweni yokugcina idatha ephakathi. Lokhu kungase kubonakale kulula ekuqaleni, kodwa isihluthulelo ukuqinisekisa ukuthi wonke amathuluzi afakiwe ukuze asebenze kahle futhi ahlale iminyaka eminingi ngaphandle kwezidingo zokulungisa eziningi. Ingabe inzwa yokushisa ingamamitha angu-1.2 ngaphezu komhlabathi? Ingabe ukujula kwenzwa yomswakama womhlabathi kungamamitha angu-0.2 ngqo? Ingabe i-weather vane ikhomba enyakatho ngqo? Okuhlangenwe nakho kwe-NIVA kule ndawo kubaluleke kakhulu - konke kucacile futhi kudingeka kwenziwe ngokucophelela.
IVanuatu, njengamazwe amaningi esifundeni sasePacific, isengozini enkulu yezinhlekelele zemvelo ezifana neziphepho kanye nesomiso.
Kodwa umxhumanisi wephrojekthi ye-VMGD uSam Thapo uthi idatha ingenza okungaphezu kwalokho. “Izothuthukisa izimpilo zabantu abahlala lapha ngezindlela eziningi.”
USam uthe lolu lwazi luzosiza iminyango kahulumeni waseVanuatu ukuthi ihlele kangcono imisebenzi ehlobene nesimo sezulu. Isibonelo, uMnyango Wezokudoba Nezolimo uzokwazi ukuhlela izidingo zokugcina amanzi ngenxa yezibikezelo zesizini ezinembile kakhulu zokushisa kanye nemvula. Imboni yezokuvakasha izozuza ngokuqonda kangcono amaphethini ezulu nokuthi i-El Niño/La Niña ithinta kanjani lesi sifunda.
Ukuthuthuka okukhulu kwedatha yemvula kanye nokushisa kuzovumela uMnyango Wezempilo ukuthi unikeze izeluleko ezingcono ngezifo ezithwalwa omiyane. UMnyango Wezamandla ungathola ukuqonda okusha mayelana namandla kagesi welanga okuthatha indawo yokuthembela kwezinye iziqhingi kumandla kadizili.
Lo msebenzi uxhaswe yi-Global Environment Facility futhi waqaliswa yi-Ministry of Climate Change yaseVanuatu kanye ne-United Nations Development Program (UNDP) njengengxenye yohlelo lwe-Building Resilience through Infrastructure Improvement. Kuyindleko encane kakhulu, kodwa kungenzeka ukuthi uthole okuningi kakhulu.
Isikhathi sokuthunyelwe: Septhemba-30-2024
